طرفداران یورو دیجیتال می‌گویند آن جایگزین بهتری برای پول نقد است که کاملاً توسط بانک مرکزی اروپا (ECB) صادر می‌شود. اما منتقدان استدلال می‌کنند که می‌تواند به اتحادیه اروپا (EU) قدرتی بیش از حد درباره شهروندانش بدهد. یوروی دیجیتال یکی از جنجالی‌ترین پروژه‌های مالی اروپا است.

حامیان آن را راهی می‌بینند برای حفظ حاکمیت پولی بلوک، کاهش وابستگی آن به ارائه‌دهندگان پرداختِ خارجی و اطمینان از اینکه پولِ بانک مرکزی در اقتصاد آنلاین اقتصادی که تحت سلطه استیبل‌کوین‌های دلاری (USD stablecoins) است باقی می‌ماند.

منتقدان اما، می‌گویند یورو دیجیتال می‌تواند وسیله‌ای باشد برای اینکه یک سازمان فراملی، جمعیت اروپا را زیر نظر بگیرد و در برخی شرایط حتی کنترل کند.

در این رابطه بخوانید‌ : چگونه پورتفولیوی ارز دیجیتال بسازیم؟

پیرو چپولونه (Piero Cipollone)، عضو هیئت اجرایی بانک مرکزی اروپا (ECB)، گفت، موضع رسمی این است که: یورو دیجیتال وابستگی بیش از حد اروپا به ارائه‌دهندگان غیراروپایی را کاهش خواهد داد. این اطمینان را فراهم می‌کند که اروپایی‌ها بتوانند در اقتصاد دیجیتال با پولِ خودشان پولِ حاکمیتیِ صادرشده توسط بانک مرکزی‌شان پرداخت کنند.

دیدگاه جایگزین این است که ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) ممکن است آزادی شهروندان را برای خرج‌کردن پول آن‌طور که می‌خواهند محدود کند.

خوزه ویژنر (José Vizner)، مفسر مالی اسپانیایی، گفت: این همان‌طور است که می‌توانند هر یورویی را که خرج می‌کنید کنترل کنند. خداحافظ پول. بانک مرکزی اروپا (ECB) تصمیم می‌گیرد چه مقدار پول دیجیتال می‌توانید داشته باشید.

پس کدام درست است؟ به طراحی و قوانین اجرایی بستگی دارد: اگر حریم خصوصی و محدودیت‌های استفاده‌اش واقعاً قوی باشد، نگرانی‌ها کمتر می‌شود: اگر اختیارات زیادی برای کنترل نامحدود بدهد، نگرانی‌ها جدی‌تر می‌شوند.

یورو دیجیتال چیست؟

یورو دیجیتال یک شکل دیجیتال پیشنهادی از یورو است که توسط ECB صادر می‌شود و آن را به شکلی دیجیتال از پولِ بانک مرکزی، یعنی CBDC، تبدیل می‌کند.

اصطلاح CBDC معمولاً مو را بر تنِ افرادِ طرفدار حریم خصوصی (privacy) سیخ می‌کند و حال‌وهوای ۱۹۸۴ را تداعی می‌کند: حسِ افراط‌گریِ دولت و نظارت‌گری.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در ماه ژانویه دستور اجرایی‌ای امضا کرد تا CBDCها را از آمریکا ممنوع کند؛ با استناد به تهدیدها برای نظام مالی، حریم خصوصی فردی و حاکمیت کشور. ممنوعیت تا سال ۲۰۳۰ اخیراً به‌صورت رسمی در چارچوب قوانین لایحه مسکن (housing bill) نهادینه شد. با این حال، ECB می‌گوید برای اروپا همه چیز خوب پیش می‌رود.

این بانک استدلال می‌کند یوروی دیجیتال به افرادی که در منطقه یورو زندگی می‌کنند راه دیگری برای انجام پرداخت‌های روزمره با پول بانک مرکزی می‌دهد: چون پرداخت‌ها هرچه بیشتر آنلاین می‌شوند. همچنین می‌گوید یوروی دیجیتال مکملِ اسکناس‌ها و سکه‌های فیزیکی خواهد بود، نه جایگزین آن‌ها.

همه با مزایای یورو دیجیتال قانع نشده‌اند. منبع: Pius the Banker

چپولونه در مصاحبه‌ای در ۱۴ جولای گفت: دلیل اصلیِ صدور یوروی دیجیتال این است که منافعِ پول نقد را در عصر دیجیتال حفظ کنیم.

همچنین بخوانید : تفاوت توکن های (Yield-bearing) با استیبل کوین های معمول چیست؟

این خوب است، جز اینکه یکی از مزایای اصلی اسکناس‌ها این است که می‌توان آن‌ها را ردیابی، پیگیری و هر زمان که بخواهند مسدود کرد همان‌طور که ویژنر اشاره کرد. مطرح می‌کنند که حریم خصوصی می‌دهند… اما پولی است که به‌طور طراحی‌شده قابل‌ردیابی است.

چرا اروپا چنین چیزی می‌خواهد؟

بدیهی است که ECB (بانک مرکزی اروپا) مزایای جاسوسی روی پرداخت‌های روزمره را تبلیغ نمی‌کند. در عوض، مقام‌های رسمی استدلال می‌کنند که با کاهش استفاده از پول نقد، اروپا در معرضِ این خطر قرار می‌گیرد که بیش از پیش به سامانه‌های پرداختِ خصوصی یا تحت‌عملیاتِ کشورهای خارج مثل ویزا (Visa) یا مسترکارت (Mastercard) وابسته شود.

برخی سیاست‌گذاران نگرانی‌هایی درباره این مطرح کرده‌اند که این قاره کنترلی بر زیرساخت پرداختِ حیاتی خود ندارد. کریستین لاگارد (Christine Lagarde)، رئیس ECB، در سال ۲۰۲۵ گفت:

مکانیسمِ زیرساختیِ کلّی‌ای که اجازه می‌دهد پرداخت، اعتبار و بدهی انجام شود، یک راه‌حلِ اروپایی نیست… باید مطمئن شویم که یک پیشنهاد اروپایی وجود دارد.

گروه‌های مصرف‌کننده مانند سازمان اروپایی مصرف‌کنندگان (BEUC) نیز منافع بالقوه‌ای برای کاربران را برجسته کرده‌اند. اندرو کنیگ (Andrew Canning)، معاون بخش ارتباطات، گفت که یوروی دیجیتال می‌تواند یک گزینه پرداخت امن و فراگیر به مصرف‌کنندگان بدهد که راه‌حل‌های موجود را تکمیل می‌کند به‌ویژه برای افرادی که در دسترسی به پرداخت‌های دیجیتال با مانع روبه‌رو هستند.

با این حال، منتقدان استدلال می‌کنند یورو دیجیتال به دولت‌ها و بانک‌های مرکزی کنترل می‌دهد بر اینکه شهروندان چگونه می‌توانند پول خرج کنند.

این نگرانی‌ها صرفاً تئوریک نیستند حتی در دموکراسی‌های غربی. در جریان اعتراضاتFreedom Convoy در کانادا در سال ۲۰۲۲، مقامات دستور دادند بانک‌ها، پلتفرم‌های تأمین مالی جمعی (crowdfunding) و دیگر مؤسسات مالی، حساب‌هایی را که به توقف ترافیکیِ مرتبط با این تجمعات مسدود می‌شدند، فریز کنند.

چرا به یک یوروی دیجیتال نیاز داریم؟ منبع: ECB

افرات فِنیگسون (Efrat Fenigson)، کارآفرین فناوری و فعال حریم خصوصی، گفت که یوروی دیجیتال می‌تواند به زیرساختِ پولِ برنامه‌پذیر، هویتِ برنامه‌پذیر و رفتارِ برنامه‌پذیر تبدیل شود و هشدار داد که آزادی یک‌باره از بین نمی‌رود. با هر بار دادن یک اجازه (permission) از بین می‌رود.

پاتریک شوئفل (Patrick Schueffel)، استاد بانکداری و امور مالی در مدرسه مدیریت فریبورگ، نیز هشدار داد که CBDCها می‌توانند توان دولت‌ها برای پایش فعالیت‌های مالی را به شکل قابل توجهی گسترش دهند.

آیا سپرهای حفاظتی وجود دارد؟

نهادهای ناظر حریم خصوصی خودِ اتحادیه اروپا گفته‌اند که این پروژه به سپرهای حفاظتی قوی نیاز دارد: هم ناظر داده‌محور (Data Protection Supervisor – EDPS) و هم هیئت اروپایی حمایت از داده‌ها (European Data Protection Board – EDPB) گفته‌اند سطح بالایی از حریم خصوصی و حفاظت از داده‌ها ضروری است تا یوروی دیجیتال اعتماد عمومی به دست آورد.

محتوای مرتبط با حریم خصوصیِ یوروی دیجیتال ECB به بدبین‌ها اطمینان می‌دهد که پرداخت‌های آفلاین وجود خواهد داشت تا حریم خصوصی شبیه پول نقد فراهم شود و تأکید می‌کند که بانک داده‌های تراکنش شخصی را نخواهد دید.

کنیگ گفت که BEUC در حال حاضر با این پیشنهاد خوشنود است و اینکه به محافظت شدن از سپرهای حفاظتیِ مصرف‌کننده در مذاکرات نهایی میان قانون‌گذاران اتحادیه اروپا اعتماد داریم.

با این حال، استدلال‌های ECB ممکن است برای قانع کردنِ شکاک‌ها کافی نباشد.

یوروی دیجیتال چگونه کار می‌کند؟

برخلاف استیبل‌کوین‌های خصوصی مثل تتـر (Tether) یا یو‌ اس‌ دی‌ کوین (USDC) که به دلار آمریکا (US dollars) قیمت‌گذاری شده‌اند، یوروی دیجیتال به یورو قیمت‌گذاری می‌شود و توسط بانک مرکزی صادر خواهد شد. مصرف‌کنندگان همچنان از طریق بانک معمولی یا ارائه‌دهنده پرداخت خود به آن دسترسی خواهند داشت.

برخلاف پول نقد فیزیکی که مردم مستقیماً در کیف پول‌های خود نگه می‌دارند، یوروی دیجیتال از طریق کیف پول‌های الکترونیکی قابل دسترسی خواهد بود و برای پرداخت در فروشگاه‌ها، آنلاین، یا انتقال از کیف پول به کیف پول استفاده می‌شود.

پولِ زیربنایی به‌عنوان یک بدهیِ بانک مرکزی اروپا (ECB) باقی می‌ماند، نه یک بانک تجاری: چیزی که حامیان می‌گویند باعث می‌شود همان پشتوانه عمومیِ پول نقد را داشته باشد، نه اینکه یک ادعا بر سپرده‌های بانک تجاری باشد.

هم‌نشین‌های غیرمعمول: کریپتو و بانک‌ها

مدافعان کریپتو و حریم خصوصی در مبارزه علیه یوروی دیجیتال، یک متحد غیرمعمول دارند: بخشی از صنعت بانکداری هم ظاهراً چندان مشتاق آن نیست. آن‌ها نگران‌اند که حرکت به سمت یوروی دیجیتالِ بانک مرکزی باعث کاهش سپرده‌های بانکی شود و آن‌ها را مجبور کند در وام‌دادن به کسب‌وکارها و مصرف‌کنندگان تجدیدنظر کنند.

لورِنزو بینی اسماغی (Lorenzo Bini Smaghi)، اقتصاددان و بانکدار ایتالیایی که از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۱ در هیئت اجرایی ECB خدمت کرده بود، گفت: ریسک بالایی از بی‌ثباتی مالی وجود دارد که پیامدهای جدی‌ای برای اقتصاد واقعی به دنبال خواهد داشت.

ECB استدلال می‌کند که انتخاب‌های طراحی برای به حداقل رساندن هرگونه ریسک بالقوه برای بخش بانکی انجام شده است. کاربران محدود خواهند شد به اینکه در هر زمان مقدار کمی یوروی دیجیتال را در کیف پول‌های خود نگه دارند تا خروجِ بیش از حدِ سپرده‌های بانکی رخ ندهد و مثل پول نقد در کیف پول‌تان، به موجودی‌های یوروی دیجیتال سودی پرداخت نمی‌شود.

برآورد خروج سپرده‌های بانکی بر اساس محدودیت نگهداری. منبع: ECB

چقدر هزینه خواهد داشت؟

هزینه اجرای یوروی دیجیتال به یک محل اختلاف بزرگ میان منتقدان تبدیل شده، چون ECB برآورد می‌کند حدود ۱.۳ میلیارد یورو (تقریباً ۱.۵ میلیارد دلار) سرمایه‌گذاری لازم دارد و هزینه‌های عملیاتیِ جاری حدود ۳۲۰ میلیون یورو (۳۷۰ میلیون دلار) در سال است.

بانک‌های تجاری و سایر ارائه‌دهندگان پرداخت با هزینه‌های سنگینی روبه‌رو هستند تا یوروی دیجیتال را در خدماتشان یکپارچه کنند. ECB انتظار دارد هزینه‌های پیاده‌سازی برای بخش بانکی بین ۴.۶ میلیارد تا ۶.۹ میلیارد دلار باشد.

کی می‌آید؟

پس از سال‌ها بحث، قانون‌گذاران در سراسر پارلمان اروپا، کشورهای عضو اتحادیه اروپا و کمیسیون اروپا وارد مذاکره برای قانون‌گذاری نهاییِ یوروی دیجیتال شده‌اند و هدف دارند تا ظرف شش ماه به توافق برسند.

چپولونه در مصاحبه‌ای در ۱۳ جولای گفت:

امیدواریم قانون آن تا پایان سال نهایی شود: در آن زمان ما در موقعیتی خواهیم بود که درباره آینده صدور یوروی دیجیتال تصمیم بگیریم.

مسیر تا رسیدن به یوروی دیجیتال. منبع: Cointelegraph

اگر آن قانون‌گذاری تصویب شود، قدم بعدی با شورای حکومتیِ بانک مرکزی اروپا (Governing Council) خواهد بود که تصمیم می‌گیرد یوروی دیجیتال را در بعضی زمان‌ها در سال ۲۰۲۷ راه‌اندازی کند. اروپایی‌ها بعید است قبل از سال ۲۰۲۹ آن را در زندگی روزمره‌شان ببینند اگر اصلاً تصویب شود.

آیا این قبلاً امتحان شده است؟

چند سال پیش، بیش از ۱۰۰ کشور شروع به بررسی CBDCها کردند؛ اما بیشترشان این ایده را کنار گذاشتند. معدود CBDCهایی که به تولید رسیده‌اند، به طور گسترده پذیرفته نشده‌اند.

چین در سال ۲۰۱۹ آزمایش یوان دیجیتال خود، یا e-CNY، را آغاز کرد و بعداً آن را در سراسر کشور گسترش داد. با وجود اینکه در تراکنش‌ها تریلیون‌ها یوان پردازش کرده، بیشتر مصرف‌کنندگان چینی همچنان استفاده از اپلیکیشن‌های آشنای پرداخت مثل علی‌پی (Alipay) و وی‌چت‌پی (WeChat Pay) را ترجیح می‌دهند.

پروژه سَند دالر باهاما (Bahamas Sand Dollar). منبع: IMF

باهاما اولین کشوری بود که یک CBDC خرده‌فروشیِ سراسری را راه‌اندازی کرد، وقتی در سال ۲۰۲۰ سَند دالر را معرفی نمود. اگرچه هدف پروژه بهبود شمول مالی (financial inclusion) بود، اما نرخ پذیرش کند بود: در نتیجه مقامات تلاش کردند توزیع گسترده‌تر را از طریق بانک‌های تجاری پیش ببرند.

در جای دیگر، eNaira نیجریه هم بعد از راه‌اندازی‌اش در سال ۲۰۲۱، علی‌رغم حمایت قوی دولت، نتوانست شتاب بگیرد. و بانک مرکزی برزیل در سال ۲۰۲۵ پلتفرم CBDC خود به نام Drex را تعطیل کرد و هزینه و نگرانی‌های حریم خصوصی را دلیل آورد.

نتیجه‌گیری

بحث یوروی دیجیتال (CBDC اروپا) حول این دو نگرانی اصلی می‌چرخد: آیا این ابزار جایگزین بهتر برای پول نقد و راهی برای حفظ استقلال پولی اروپا است، یا می‌تواند به دولت و بانک مرکزی قدرت بیشتری برای محدود کردن و زیر نظر گرفتن رفتار مالی شهروندان بدهد.

طرفداران می‌گویند چون با کاهش استفاده از پول نقد، اروپا ممکن است بیش از پیش به سامانه‌های پرداخت خصوصی یا خارج‌اروپایی مثل Visa و Mastercard وابسته شود، یوروی دیجیتال می‌تواند یک گزینه امن و فراگیر فراهم کند و این‌طور تضمین دهد که مردم در اقتصاد آنلاین هم با پولِ صادرشده توسط بانک مرکزی خودشان پرداخت می‌کنند. در مقابل، منتقدان می‌گویند چون این پول توسط یک نهاد متمرکز (بانک مرکزی) صادر و مدیریت می‌شود، در برخی شرایط می‌تواند برای نظارت و حتی کنترل نحوه خرج‌کردن مردم استفاده شود: نگرانی‌ای که تنها تئوری نیست و نمونه‌هایی مثل اتفاقات کانادا در جریان اعتراضات نشان می‌دهد ممکن است حساب‌های مرتبط با فعالیت‌ها فریز شوند.

همچنین یوروی دیجیتال نسبت به پول نقد فیزیکی از طریق کیف پول‌های الکترونیکی استفاده می‌شود و پول زیربنایی همچنان بدهی بانک مرکزی است: اما در عین حال، منتقدان هشدار می‌دهند همین ویژگی می‌تواند به کاهش سپرده‌های بانکی و تغییر ساختار مالی منجر شود.

از نظر هزینه، اجرای این پروژه برای ECB و بانک‌ها رقم‌های قابل توجهی دارد و زمان عرضه هم به مذاکرات و سپس تصمیم نهایی شورای حکومتی وابسته است. در نهایت، بخش مهم متن این است که نشان می‌دهد تجربه‌های مشابه در کشورهای دیگر (چین، باهاما، نیجریه و برزیل) یا به پذیرش گسترده نرسیده یا متوقف شده‌اند، بنابراین موفقیت یوروی دیجیتال قطعی نیست و نتیجه نهایی به طراحی و قوانین اجرایی بستگی دارد: اگر حریم خصوصی و محدودیت‌های استفاده واقعاً جدی و قوی باشد، احتمال نگرانی‌ها کمتر می‌شود: اما اگر قدرت کنترل بیش از حد داده شود، همان دغدغه‌های منتقدان پررنگ‌تر خواهد شد.